ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԿՐԹԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐ
ՊՈՐՏԱԼ
ԿՐԹԱԿԱՆ
ՖՈՐՈՒՄ
ՊԱՇԱՐՆԵՐԻ
ՇՏԵՄԱՐԱՆ
ՀԵՌԱՎԱՐ
ՈՒՍՈՒՑՈՒՄ
ԻՆՏԵՐԱԿՏԻՎ
ՈՒՍՈՒՑՈՒՄ
ԿԿՏ
ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Դպրոցաշինություն, ուսուցիչների աշխատավարձերի բարձրացում, ԲՈւՀ-երի միավորման հնարավորություն. Արայիկ Հարությունյանի հարցազրույցը «Արմենպրեսս» լրատվական գործակալությանը

Մարտի 9, 2019
Հարցազրույցներ, ելույթներ

ՀՀ կրթության և գիտության նախարարությունը 2019 թվականին նախատեսում է մի շարք գերակա խնդիրներ լուծել և գնալ 2018 թվականին սկսված բարեփոխումների իրագործման: «Արմենպրես»-ի հետ զրույցում՝ ՀՀ կրթության և գիտության նախարար Արայիկ Հարությունյանը ներկայացրեց 2019 թվականին գերատեսչության առջև դրված գերակա խնդիրները, խոսեց առաջիկա ծրագրերից, բարձրագույն, միջին մասնագիտական և  մասնագիտական ոլորտներից և մի շարք այլ հարցերից:


-Ինչպիսի՞ գերակա խնդիրներ է դրել իր առջև նախարարությունը 2019 թվականին: Ի՞նչ ճանապարհով եք պատրաստվում դրանք իրականացնել: Ինչպիսի՞ մարտահրավերների է առնչվում գերատեսչությունը:

-Բոլոր ուղղություններով էլ անելիքներ ունենք: Հանրակրթական համակարգում պետք է ավարտենք ոլորտի գույքագրումը և արդեն ավարտենք չափորոշիչների և ծրագրի մշակումը: Կարծում եմ, որ ամենամեծ բողոքներն ու խնդիրները գալիս են հենց այստեղից:

Հանրակրթության ոլորտում ևս մեկ առաջնահերթություն ունենք՝ կառավարման մոդելների առաջարկն է: Մշակել ենք մի մոդել, որը շրջանառության մեջ է և ենթադրում է դպրոցների խորհուրդների ձևաչափի փոփոխություն և նոր մեթոդով տնօրենների ընտրության մրցույթի կազմակերպում: 12-ամյա կրթության վերաբերյալ բողոքներ կան և հիմնականում վերաբերում են ավագ դպրոցներին: Ներկայում մենք մի շարք ծրագրեր ենք իրականացնում բովանդակային առումով: Խնդիրներ կան նաև ավագ դպրոցների ֆիզիկական պայմանների հետ կապված:  2008 թվականից սկսած, երբ մենք անցում կատարեցինք 12-ամյա կրթության՝ ֆիզիկական պայմաններով ամենավատ հաստատությունները բաժին ընկան ավագ դպրոցներին: Այժմ մենք իրականացնում ենք և շարունակում ենք դպրոցաշինության ծրագիրը: Անցյալ տարի շահագործման է հանձնվել 5 ավագ դպրոց, այս տարի սկսվում է 7 ավագ դպրոցի հիմնակառուցում: Կան դպրոցներ, որոնք զրոյից են կառուցվելու: Առաջին հերթին ուշադրություն է դարձվում ֆիզիկական պայմաններին, լսարանին և սեյսմիկ անվտանգությանը: Հայաստանի դպրոցների զգալի հատվածը սեյսմիկ առումով անվտանգ չէ, և կան տարբեր աստիճանի խնդիրներ: Տարածքային կառավարման և զարգացման նախարարության ծրագրով հաստատվել է ավելի քան 40 դպրոցի ծրագիր: Անցյալ տարի շահագործման հանձնված 5 ավագ դպրոցն էլ մարզերում են եղել, այս տարվա 7 դպրոցից 4-ը նույնպես կլինեն տարբեր մարզերում, իսկ մյուս 3-ը՝ Երևանում:

Բովանդակության վրա ազդելու առումով այս տարի նախատեսում ենք ավագ դպրոցները հագեցնել ժամանակակից լաբորատորիաներով՝ շուրջ 100 ավագ դպրոց կստանա մոտ 300 լաբորատորիա՝ հիմնականում բնագիտական ոլորտից՝ ֆիզիկայի, քիմիայի, կենսաբանության և աշխարհագրության:  Նախադպրոցական կրթության ոլորտում մի շարք խնդիրներ ունենք, որոնք պետք է լուծենք: Մասնավորապես, նոր նախակրթարանների բացում, նոր մոդելների առաջարկում մանկապարտեզներին և դրանց իրագործում, նախադպրոցական կրթության մասին օրենքի ընդունում: Շուտով այդ օրենքի նախագիծը, որը կարգավորելու է նախադպրոցական կրթական հաստատությունների աշխատանքներն ու մեր քաղաքականությունն այդ ոլորտում, կդրվի շրջանառության մեջ և կքննարկվի:

Բարձրագույն կրթության ոլորտում ունենք մի օրենքի նախագիծ, որը միավորվել է գիտության մասին և գիտահետազոտական գործունեության մասին օրենքներին: Սրա անհրաժեշտությունն առաջացել է, երբ ակնհայտ է դարձել, որ ԲՈւՀ-երը և հետազոտությունը միմյանցից անջատ են, և դրա պատճառով գիտությունը դուրս է մնացել ԲՈւՀ-ական համակարգից: Նման իրավիճակում մենք ունենում ենք խնդիրներ. այս համակարգում ընկնում է կրթական մակարդակը, որովհետև հետազոտական և նորարարական կոմպոնենտն այնտեղ բացակայում է: Ուսուցիչների վերապատրաստման համակարգը փոփոխություն կկրի: Այժմ մի քանի մոդել ենք քննարկում: Ներկա պահին վերապատրաստումները դադարեցված են, որպեսզի մենք նախորդ համակարգի անարդյունավետ վերապատրաստումների պրակտիկան չշարունակենք, և գումարները հատկացվեն ավելի նպատակային ու արդյունավետ ծրագրերի: Մենք բավականին մեծ բյուջե ունենք՝ վերապատրաստումների միջոցով աշխատավարձերի բարձրացման համար: Այս տարի, տարվա երկրորդ կեսին կսկսենք «Ուսուցիչ» ծրագիրը, որի արդյունքում հաջողությամբ վերապատրաստում անցած ուսուցիչների աշխատավարձը շուրջ 50 տոկոսով կբարձրանա: Այստեղ շատ ուղիղ կապ է դրած որակ-վարձատրություն հասկացությունների միջև: Կարծում ենք, որ սա հանրակրթության ոլորտում դրական առումով ազդեցություն կունենա կրթության որակի վրա:

-Կառավարության ծրագրում hանրակրթության ոլորտում մի քանի նպատակ կա, որոնք վերաբերում են փոքրաթիվ աշակերտական կազմ ունեցող դպրոցներին, մարզերում տարրական դասարանների աշակերտների կայուն դպրոցական սննդին և այլն: Ի՞նչ քայլեր եք ձեռնարկելու այս ամենն իրագործելու համար և ի՞նչ ժամկետներում ավարտին կհասցվեն:

-Այժմ ՄԱԿ-ի Պարենի համաշխարհային ծրագրից «Կայուն դպրոցական սնունդ» ծրագիրը փոխանցվում է ՀՀ կառավարությանը, այսինքն՝ անցում է կատարվում ազգային ծրագրի: Գործադիրն ազգային ծրագիրն ամբողջությամբ իրականացնում է 5 մարզում՝ Սյունիքի, Տավուշի, Վայոց Ձորի, Արարատի և Շիրակի. վերջինն ընդգրկվել է 2018 թվականին: Այս տարի կներառվի նաև Արագածոտնի մարզը: Մինչև 2023 թվականը ազգային ծրագիրն ամբողջությամբ կիրականացնի կառավարությունը՝ ողջ երկրի տարածքում:

Ներկայում ՄԱԿ-ի Պարենի համաշխարհային ծրագիրը դեռևս դպրոցական սնունդ է ապահովում Արագածոտնի, Արմավիրի, Գեղարքունիքի, Կոտայքի և Լոռու մարզերում:

Կարծում եմ սա ամենակարևոր ծրագրերից է, որ իրականացվում է հանրակրթության ոլորտում: Երեխաների ճիշտ և ժամանակին սնվելու ու կրթական որակի միջև անմիջական կապ կա: Մենք այս ծրագիրը շարունակելու ենք և վերջերս էլ հանդիպում ենք ունեցել մեր գործընկերների՝ մասնավորապես Պարենի համաշխարհային ծրագրի ներկայացուցիչների հետ, որոնք ֆինանսավորում և կազմակերպում են այս ծրագիրը: Մեր գործընկերներն արձանագրում են, որ Հայաստանում այս ծրագիրը բավականին հաջող է իրականացվում, և մեր երկիրը կարող է դառնալ առաջինը, որտեղ ամբողջությամբ ներդրվել է «Կայուն դպրոցական սնունդ» ծրագիրը: Իրականացման ընթացքում կան խնդիրներ և բարդություններ, որոնք պետք է հաղթահարենք, մասնավորապես վերապատրասման, տեղում սննդի կազմակերպման, սննդի մատակարարման, ծնողական համայնքների ներգրավման հետ կապված:

Ինչ վերաբերում է մարզերում փոքրաթիվ աշակերտական կազմ ունեցող դպրոցներին, ասեմ, որ մի քանի օր առաջ ՀՀ տարածքային կառավարման և զարգացման նախարարությունում, որտեղ հավաքվել էին ՀՀ բոլոր մարզպետները, քննարկել ենք կրթական ոլորտի տարբեր խնդիրներ, այդ թվում բարձրացրել ենք հենց այդ հարցը: Մենք չենք փակելու այդ դպրոցներն ու վերջ, այլ նպատակ ունենք դպրոցները վերածել կրթամշակութային կենտրոնների: Պետությունը պետք է հնարավորություն ստեղծի նման կենտրոնների միջոցով կրթական մակարդակն ավելի բարձրացնելու ոչ միայն աշակերտների, այլև մեծահասակների շրջանում:

Քննարկում ենք շատ մոդելներ՝ բազմահամակազմ դասարաններից (բազմահամակազմ դասարանը տարբեր դասարանների առարկայական ծրագրեր յուրացնող սովորողներից բաղկացած ուսումնական խումբ է) խուսափելու համար, որպեսզի կրթական պրոցեսն ավելի արդյունավետ իրականացվի: Այս պահին դպրոցների փակման հարց չի քննարկվում՝ բացառությամբ մեկի կամ երկուսի, որտեղ մեկ կամ երկու երեխա է սովորում: Դպրոցների փակումը մեզ համար ամենևին էլ ինքնանպատակ չէ, մենք հասկանում ենք դպրոցի առկայությունը գյուղի կամ համայնքի գոյության կարևոր գրավականներից մեկն է: Եթե որոշ դպրոցներ փակվեն, գործողները բավականին մոտ կլինեն դրանց և դժվարություն չի առաջանա կողքի դպրոց գնալու: Այնուամենայնիվ, մենք նախատեսում ենք նաև լուծել տրանսպորտային հարցը: Առաջիկայում մարզպետների հետ պետք է հանդիպում ունենանք միայն կրթական ծրագրերի վերաբերյալ, որը կլինի բովանդակային և հիմնարար:

-Դուք եղել եք Հայաստանի տարբեր մարզերում և մի շարք դպրոցներում, որտեղ բախվել եք շատ կարևոր մի խնդրի ու բարձրացրել այդ հարցը: Շատ համայնքներում հաշմանդամություն ունեցող աշակերտների համար կառուցված չեն համապատասխան թեքահարթակներ՝ ինքնուրույն դպրոց մուտք գործելու համար կամ դրանք այնքան էլ հարմարավետ ու մատչելի չեն: Ի՞նչ քայլեր են ձեռնարկվում այդ խնդրին լուծում տալու համար:

-Այս տարի Երևան քաղաքում և 2 մարզում մենք անցում ենք կատարում ներառական կրթության համակարգին: Մատչելիության հետ կապված մի շարք խնդիրներ ունենք,  և այս ուղղությամբ քայլեր են ձեռնարկվում: Նորակառույց և վերանորոգվող ուսումնական հաստատություններում պարտադիր պայման է դրվում՝ ապահովել դպրոց մուտք գործելու և ներսում տեղաշարժվելու մատչելիությունը հաշմանդամություն ունեցող երեխաների համար: Բացի այդ, այս պահին ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության (USAID) հետ ծրագիր ենք իրականացնում Սյունիքի մարզում և շարունակությունը կլինի ևս մեկ մարզում, որտեղ հիմնանորոգումներ են իրականացվում հենց դպրոցների մատչելիության ուղղությամբ: Նախատեսում ենք նաև ռեսուրս կենտրոններ ունենալ այդ դպրոցներում ներառական կրթության համար: Նոր ուսումնական հաստատություններին հիմնական պահանջը դրանց մատչելիության բարձրացումն է, և տարբեր ծրագրերի միջոցով վերանորոգման աշխատանքներն իրականացվում են հենց այս ուղղությամբ: Այստեղ նաև լուրջ կրթական բաղադրիչ կա, որովհետև շատ հաճախ կրթական գործընթացը կազմակերպողները համապատասխան գիտելիք չունենալու պատճառով իրենց ուսումնական հաստատություններում չեն նկատում այդ խոչընդոտները: Տարբեր վերապատրաստումների միջոցով պետք է սա իրականացնենք:

-Ինչի՞ն են միտված լինելու մասնագիտական, միջին մասնագիտական, ինչպես նաև բարձրագույն կրթության ոլորտի բարեփոխումները:

-Մասնագիտական և միջին մասնագիտական կրթության վերաբերյալ ասեմ, որ նախորդ տարի մի շարք ընկերությունների հետ երկկողմ պայմանագրեր են կնքվել որոնք, ըստ էության, այս ոլորտում ամրապնդում են բիզնեսը: Մենք մեզ համար ֆիքսել ենք, որ ոլորտի առողջացման ամենակարևոր գրավականներից մեկը գործատուների հետ համագործակցությունն է: Այլ կերպ մենք չենք կարող հասկանալ ոլորտում մեր առաջնահերթությունները, հետևաբար չենք կարող ապահովել այդ ոլորտի զարգացումը:

Նախորդ տարի 6 պայմանագիր արդեն ստորագրվել է, նմանատիպ 6 պայմանագիր նախատեսվում է ստորագրել նաև այս տարի:   Շուտով համագործակցության հուշագիր ենք ստորագրելու գերմանական Knauf ընկերության հետ: Կարծում եմ, որ մասնագիտական և միջին մասնագիտական կրթության համակարգի հիմքում պետք է դրվի դուալ  կրթությունը: Այս առումով մենք համագործակցում ենք մեր եվրոպացի մի շարք գործընկերների հետ, որովհետև այնտեղ նրանք ունեն կայացած համակարգեր: Նրանց լավագույն փորձը Հայաստանում ներդնելը շատ կարևոր է: Բարձրագույն կրթության ոլորտում մի շարք առաջնահերթություններ ունենք:

Մենք խնդիրներ ունենք տարբեր ԲՈւՀ-երում կրկնվող մասնագիտությունների համար պետպատվերով հատկացվող գումարների հետ կապված: Պետությունը լրացուցիչ մեծ ռեսուրսներ է ծախսում նմանատիպ կրթություն մատուցող տարբեր հաստատություններում և անհրաժեշտություն կա լուծելու արդյունավետության խնդիրը:

Մի շարք կարգավորումների անհրաժեշտություն կա հատկապես մասնավոր բժշկական ԲՈւՀ-երի հետ կապված: Անցյալ տարի մեծ աղմուկ եղավ՝ կապված Իսրայելում հայտնաբերված կեղծ բժշկական դիպլոմների հետ: Ցավոք սրտի, մեր օրենսդրությունն այս պահին հնարավորություն չի տալիս համարժեք արձագանք տալ նման գործունեություն իրականացնող ԲՈւՀ-երին: Օրենսդրական կարգավորումներով մենք կկարողանանք ավելի լուրջ գործիքներ ունենալ՝ ֆիքսելու այն ապօրինությունները, որոնք, հնարավոր է, կատարվում են մեր համալսարաններում: Իսրայելցիներից մենք խնդրել ենք ուղարկել ապացույցներ, որպեսզի Հայաստանում կարողանանք ավելի հեշտ աշխատանք տանել այդ ուղղությամբ:

ԲՈւՀ-երի հոգաբարձուների խորհուրդները նոր են ձևավորվել և դրանց տրամաբանությունը փոխվել է ու ըստ էության ամբողջությամբ կամ հիմնականում ապաքաղաքական են: Խորհուրդների ղեկավարներ ընտրվել են մարդիկ, ովքեր հասարակական տարբեր հատվածներում լուրջ աջակցություն ունեն և դրական առումով կարող են ազդեցություն ունենալ ԲՈւՀ-երի հոգաբարձուների խորհուրդներում աշխատանքի կազմակերպման և որոշումներ կայացման վրա: Այս ուղղությամբ 2019 թվականին գնալու ենք  2018 թվականին սկսված բարեփոխումների իմպլեմենտացիայի:

-Տարբեր ԲՈւՀ-երում կրկնվող մասնագիտությունների համար պետպատվերով հատկացվող գումարների հետ կապված խնդիրն ինչպե՞ս եք պատրաստվում լուծել:

-Մենք արհեստական այդ ամենը չենք հրահրելու և արհեստական որոշումներ չենք կայացնելու: Քննարկելու ենք ԲՈւՀ-երի միավորման հնարավորությունը, ապա ստեղծելու ենք մեխանիզմ: Մի շարք զարգացած երկրներում, որտեղ փոքրաթիվ բնակչություն է, հետևյալ պրակտիկան է գործում՝ գոյություն ունեն պետության կողմից հիմնադրված մեծ ԲՈւՀ-եր, 5-6 հիմնական ուղղությամբ: Կարծում եմ, որ սա այն օպտիմալ թիվն է, որ կարող է քննարկվել մեզանում: Այս միավորումների արդյունքում այդ խնդիրը կլուծվի: Բացի այդ, ԲՈւՀ-երի միջև ցանց ենք ստեղծելու, որտեղ ուսանողը հնարավորություն կունենա սովորելով, օրինակ, Պոլիտեխնիկական համալսարանում, հայոց լեզվի համար անհրաժեշտ կրեդիտները ստանալ Երևանի պետական համալսարանից: Այս ամենը կհանգեցնի մրցակցության, ինչն էլ իր հերթին կհանգեցնի նրան, որ ավելի ոչ արդյունավետ և կրթական առումով ցածր մակարդակ ունեցող ԲՈւՀ-ական ստորաբաժանումները կամ ստիպված կլինեն լուրջ քայլեր ձեռնարկել բարեփոխվելու համար, կամ այս մրցակցության ֆոնին կփակվեն:

-Ի՞նչ փոփոխություններ են նախատեսվում կրթական ծրագրերի բովանդակության մեջ:  Դպրոցական դասագրքերի, ինչպես նաև առարկայացանկի փոփոխություն նախատեսվո՞ւմ է: Խնդրում եմ դասագրքերի խնդրին անդրադառնալ նաև պայուսակների ծանրության թեմայի կտրվածքով: Առարկայացանկի մասով էլ խնդրում եմ մանրամասնեք, թե ինչ ընթացք ունեցան «Շախմատ», «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկաների շուրջ քննարկումները:

-Առանձին առարկաների մասին այս պահին չեմ խոսի, որովհետև դրանց քննարկումը կապված կլինի այն չափորոշիչներից և ծրագրերից, որոնք կմշակվեն ու այն վերջնարդյունքներից, որ կցանկանանք ստանալ: Միանշանակ ծրագրերը պետք է բեռնաթափել և առարկայացանկը փոփոխել: Այս պահին մասնագետները քննարկում են և դեռևս պատասխան չունեմ, թե որ առարկաները դուրս կմնան ու որոնք ունեն բարեփոխման անհրաժեշտություն: Ինչ վերաբերում է դասագրքերին, բովանդակային և կառուցվածքային առումով այստեղ նույնպես խնդիրներ կան: Մեր ծնողները շատ են բողոքում պայուսակների ծանրությունից: Մենք այժմ մի որոշում ունենք, համաձայն որի՝ մեկ դասագիրքը կդառնա երկու հատորով: Տարվա մի հատվածում աշակերտը կսովորի առաջին հատորով, իսկ մյուս հատվածում՝ երկրորդ: Այս դեպքում ըստ էության յուրաքանչյուր դասագիրք կթեթևանա մոտ 2 անգամ: Կան որոշ դասագրքեր, որոնք ծավալով փոքր են և բովանդակային առումով կիսելը նպատակահարմար չէ, բայց դասագրքերի հիմնական խմբաքանակը կփոփոխվի: Սա ռադիկալ փոփոխություն կլինի պայուսակները թեթևացնելու առումով, ինչն ուղղակի և անուղղակի ազդում է թե՛ կրթության որակի և թե՛ երեխաների առողջության վրա:

-Ներդրումային ինչպիսի՞ ծրագրեր են նախատեսվում իրականացնել:

-Ներդրումային ամենամեծ ծրագրերը, որոնք այս տարի նույնպես շարունակվելու են՝ «Քո արվեստը դպրոցում» և «ԴասA» նախագծերն են: Դրանց մի մասն իրականացնում ենք Մշակույթի նախարարության հետ, իհարկե, առաջիկայում միավորումից հետո մեկ գերատեսչության ներքո կլինի: Կարծում եմ, որ սա ամենամեծ ձեռքբերումներից է և՛ որակական, և՛ բովանդակային, և՛ մշակութային առումներով:

-Միջազգային կազմակերպությունների հետ համագործակցությունը շարունակվելո՞ւ է (Սեյվ դը չիլդրեն, ՄԱԿ-ի պարենի համաշխարհային ծրագրի հայաստանյան գրասենյակ, ԵՄ, Միջազգային զարգացման ընկերակցություն):

-Մենք շատ սերտ համագործակցում ենք Եվրոպական միության հետ և «Եվրամիություն ինովացիայի համար» ծրագրի շրջանակներում այս տարի կսկսենք տարբեր ծրագրեր իրականացնել: Հայաստանի Հանրապետություն-Եվրոպական Միություն Համապարփակ և ընդլայնված գործընկերության համաձայնագրի շրջանակում (CEPA) նույնպես կրթական ոլորտին աջակցություն կլինի: Նախատեսում եմ նաև այցեր կատարել մի շարք գործընկեր պետություններ: Արդեն իսկ եղել եմ Բրյուսելում, որտեղ հանդիպել եմ ոլորտի պատասխանատուների հետ: Պաշտոնական այց է լինելու Վրաստան, որտեղ մեր վրացի գործընկերների հետ քննարկելու ենք կրթական ոլորտում համագործակցությունը, մասնավորապես հայոց լեզվի դասավանդման խնդիրները: Բացի այդ, պատրաստվում եմ մեկնել Ռուսաստան, որտեղ նույնպես այս ամիսներին կուտակվել են որոշ հարցեր և մեր գործընկերների հետ կքննարկենք ու կփորձենք լուծումներ գտնել:

Տարվա ընթացքում մի շարք հրավերներ եմ ունեցել և 2019-ին դրանք կիրականանան: 2018 թվականից հրավեր ունեմ Իրանի Իսլամական Հանրապետություն, որտեղ կարծում եմ համագործակցության մեծ ներուժ ունենք: Իրանում կրթական համակարգը բավականին լավ է զարգացած և որոշ, օրինակ, նանոտեխնոլոգիայի, բժշկության, տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտներում կարող ենք լուրջ համագործակցություն ունենալ: Բացի այդ, մենք շատ լուրջ աշխատում ենք հայկական կրթական բրենդների հանրահռչակման և դրանց արտահանման ուղղությամբ: Առաջիկայում պատրաստվում ենք հայկական կրթական բրենդների փաթեթ ստեղծել և ներկայացնել մեր միջազգային գործընկերներին:

-Գիտության ոլորտում ինչպիսի՞ բարեփոխումներ են նախատեսվում, ի՞նչ քայլեր են ձեռնարկվում գիտության ոլորտը միջազգայնորեն ավելի մրցունակ դարձնելու համար:

-Գիտության ոլորտում նույնպես փոփոխություններ են սպասվում: Ստեղծվում է Բարձր տեխնոլոգիաների արդյունաբերության նախարարություն, որն անմիջական պատվիրողն է լինելու գիտության ոլորտում: Վերջերս մենք վարչապետի մոտ քննարկում ենք ունեցել ռազմարդյունաբերական ոլորտի զարգացման և մեր տեխնոլոգիական ու գիտական ներուժի ներգրավման առումով: Բացի այդ, մենք պատրաստվում ենք թեմատիկ ծրագրերի մեջ ներառել պետության շահերից բխող ծրագրերը: Եթե պետությունը պետպատվեր է տալիս այս կամ այն հետազոտությունն իրականացնելու, ապա այն պետք է կիրառական նշանակություն ունենա տնտեսության համար: Բացի այդ, Կառավարության ներկայացուցիչները և մեր նախարարությունը խոսում են տարբեր ոլորտներում ծրագրերի իրագործման ընթացքում ԲՈւՀ-երի գիտական և գիտահետազոտական կենտրոնների ներգրավման անհրաժեշտության մասին: Մենք պետք է այնպես անենք, որպեսզի փորձագիտական եզրակացությունները ստանալու համար ներգրավենք տեղի ռեսուրսները: Այդպիսով, մենք կհասկանանք, թե ինչ ներուժ ունենք և այն հսկայական գումարները, որոնք ծախսվում են արտասահմանյան փորձագիտական կարծիք ստանալու համար՝ ծախսվեն այստեղ և լրացուցիչ ֆինանսական հնարավորություններ ստեղծեն մեր գիտահետազոտական կենտրոնների համար: Ներկայում մենք տարբեր գերատեսչությունների հետ աշխատում ենք ասպիրանտական և կիրառական թեմաների ներգրավման ուղղությամբ: Այսինքն` ամբողջությամբ փոխվում է պետպատվեր տալու տրամաբանությունը:

Հարցազրույցը՝ Լիլիթ Դեմուրյանի
https://armenpress.am/arm/news/966812.html?fbclid=IwAR17SaX6DKSKnQm5Zu6wCfjf5bk5SeExnD99OmOwxUn8pjdEB4cbDY-jPKM

Նյութի աղբյուրը. ՀՀ կրթության և գիտության նախարարություն

  • Պատմականության սկզբունքը: Դարվինիզմ

    Թեմայի հեղինակ՝ Գայանե Ներկարարյան

    Դարվինիզմը դա սահմանափակ աշխարհի էվոլյուցիայի մատերիալիստական տեսությունն է, հիմնադրած Չ. Դարվինի հայացքների հիման վրա: Դարվինն ապացուցել է էվոլյուցիայի ռեալությունը և համոզիչ կերպով նկարագրել էվոլուցիոն պրոցեսի մեխանիզմը: Դարվինիզմի ստեղծմանը նախորդել է…

  • Հայաստանի թռչուններ

    Թեմայի հեղինակ՝ Գայանե Ներկարարյան

    Կենդանիների շարքում բնության չքնաղագույն ուզարմանահրաշ ստեղծագործություններ են թռչունները, որոնք օժտված են թռչելու առավելությամբ, փետրազգեստի սքանչելի գույներով, բարեկազմ մարմնով, երաժշտական բացառիկ ունակություններով և մարդկանց հետ շփվելու, նրա ողորմածությունը ակնկալելու և մարդու…

  • «ՖԻԶԻԿԱ» ԵՎ «ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ» ԱՌԱՐԿԱՆԵՐԻ ՄԻՋԱՌԱՐԿԱՅԱԿԱՆ ԿԱՊԸ

    Թեմայի հեղինակ՝ Գրետա Եղիազարյան

    «Տեխնոլոգիա» և «Ֆիզիկա» ուսումնական առարկաների միջառարկայական կապերի որոշ հարցեր, մասնավորապես՝ էլեկտրատեխնիկայի հիմունքների (որն ուսումնասիրվում է տեխնոլոգիայի 5-րդ և 6-րդ դասարանների դասընթացում) և ֆիզիկայի «Էլեկտրական երևույթներ» (որի առաջին աստիճանն ուսումնասիրվում է…

  • Ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի միջառարկայական կապերի արտացոլումը

    Թեմայի հեղինակ՝ Գրետա Եղիազարյան

    Կետի կոորդինատները: Տեղափոխություն Թեև այս բաժինը ըստ ֆիզիկական գաղափարների խորության ամենաբարդը չէ, սակայն զգալի պահանջներ է ներկայացնում աշակերտների մաթեմատիկական գիտելիքների եւ զարքագման նկատմամբ:Հարկ է լինում հաշվի արնել նաեւ այն, որ…

  • ԱՐԺԵՔԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ ՖԻԶԻԿԱՅԻ ԴԱՍԵՐԻՆ

    Թեմայի հեղինակ՝ Գրետա Եղիազարյան

    Սովորողին ներկայացվող նվազագույն պարտադիր պահանջներն ամրագրում են այն գիտելիքների, կարողությունների և հմտությունների մակարդակը , որը սովորողի մեջ ձևավորվում է առարկայի ուսուցման արդյունքում: Դրանք ներկայացվում են երեք մակարդակով՝ նվազագույն մակարդակ ,…

  • Միջառարկայական կապերի կիրառումը կենսաբանության դասավանդման գործում

    Թեմայի հեղինակ՝ Գայանե Ներկարարյան

    Աշխարհի զարգացման ներկա փուլում ցանկացած գիտական, տեխնիկական, տեխնոլոգիական և այլ բնույթի խնդիր հնարավոր չէ լուծել մեկ մասնագիտության շրջանակներում: Մարդկության առաջ կանգնած խնդիրները պահանջում են համակողմանի վերլուծություններ և տարբեր մասնագետների համատեղ…

  • ԿԼՈՐ ՍԵՂԱՆ-ՔՆՆԱՐԿՈՒՄ` <<Ջուրը և նրա պահպանությունը>>

    Թեմայի հեղինակ՝ Միրզոյան

    Կյանքը կերկարի, եթե նրանից հմտորեն օգտվենք: Սենեկա Այսօր անվիճելի է այն փաստը, որ ուսումնական ծրագիրը պետք է դիտարկվի որպես շարունակական, փոփոխական և զարգացող գործընթաց: Որպեսզի ուսումնական պլանը կարծրացած չլինի, այն…

  • Առողջ ապրելակերպը որպես անհատի դաստիարակության հիմք

    Թեմայի հեղինակ՝ Armushik

    Առողջ ապրելակերպի ձևակերպմանը խոչընդոտող սոցիալական շեղումները՝ սոցիալ-տնտեսական խնդիրները,ընտանիքի մթնոլորտը,սովորողների հոգեկան շեղումները և հիվանդությունները,ճգնաժամային ծանր վիժակը:Երեխաներին կարելի է մատչելի ձևով հաղորդել առողջության պահպանման մասին հիմնական գիտելիքներ,հմտություններ,սովորույթներ,ծանոթացնել կանխարգելիչ-դաստիարակչական ձևին:Սովորողի ճանաչողական ակտիվության արդյունք…

  • Առակ ուսուցչի մասին

    Թեմայի հեղինակ՝ Արեւ

    Մի անգամ Ուսուցիչն աշակերտներին հարցնում է. – Ինչո՞ւ են մարդիկ վեճերի ժամանակ բարձրացնում ձայնը: – Երևի նրանք կորցնում են հանգստությունը,- ենթադրեց աշակերտներից մեկը: – Բայց ինչո՞ւ ձայն բարձրացնել, եթե 2-րդ…

  • Մարդու հենաշարժիչ համակարգը

    Թեմայի հեղինակ՝ Արմինե Հովհ․

    Հարգելի՛ գործընկերներ, այստեղ կտեղադրեմ դասի պլաններ, ուսումնական նյութեր,որոնք կարող եք օգտագործել դասագործընթացում: Առաջարկում եմ կիսվել կարծիքներով:

  • Հիշողություն

    Դասընթացում  անդրադարձ է կատարվելու իմացական գործընթացներից հիշողությանը, նրա տեսակներին, գործառույթներին,խարգարումներին, առանձնահատկություններին և դրանց հետ տարվող զարգացնող աշխատանքներին:Իմացական կամ ճանաչողության գործընթացները հոգեկանի դինամիկ գոյացություններ են, որոնք բնութագրվում են մեծ շարժունակությամբ, ինտենսիվությամբ և անկայունությամբ։Ճանաչողական կամ իմացական ոլորտը ներառում է զգայություն, ըմբռնում, մտապատկեր, հիշողություն,ուշադրություն, երևակայություն, մտածողություն, խոսք: Սրանց շնորհիվ մարդ տեղեկություն է ստանում իր և շրջապատող աշխարհի մասին։

  • Բնապահպանական կրթություն. Ջրային ռեսուրսներ

    «Դուք չեք կարող մարդուն ոչինչ սովորեցնել. կարելի է միայն օգնել նրան բացահայտել դա իր մեջ»Գալիլեո Գալիլեյ

  • Հայաստանի առաջին հանրապետություն

  • Մ. Մեծարենցի կյանքը և ստեղծագործությունը

    Սույն դասընթացը 20-րդ դարի արևմտահայ մեծ բանաստեղծներից մեկի՝ Մ. Մեծարենցի կյանքի  և գործունեության մասին է: Այն ընդգրկում է տեսական մաս(սահիկահանդես), բառարան, թեստային աշխատանք՝ 2 տարբերակով, հղումներ և քննարկման ֆորում:

  • Անդրանիկ Օզանյանի կյանքը և գործունեությունը

    Անդրանիկ Թորոսի Օզանեան ծնած է 1865-ին Փետրուար 25-ին[1]՝ Արեւմտեան Հայաստանի Շապին Գարահիսար քաղաքին մէջ[2]: Անդրանիկ հայերէն կը նշանակէ «առաջնեկ»: Անոր հայրական նախնիները եկած են հարեւան Օզան գիւղէն վար, 18-րդ դարուն եւ բնակութիւն հաստատած Շապին Գարահիսարի մէջ թուրքերու հետապնդումներէն խուսափելու համար[2]: Անոր նախնիները Օզանեան ազգանունը վերցուցած են իրենց հայրենի բնակավայրին անունով:[փա՞ստ]   Անդրանիկի մայրը մահացած է, երբ ան մէկ տարեկան էր.զինք խնամած է իր մեծ քոյրը՝ Նազելին: Անդրանիկ յաճախած է տեղին Մուշեղեան դպրոցը 1875-1882 թուականներուն, այնուհետեւ աշխատած է հօր ատաղձագործութեան խանութին մէջ[3]: Ան ամուսնացած է 17 տարեկանին, սակայն անոր կինը մահացած է մէկ տարի անց՝ ծնունդ տալով իրենց որդիին, ով նոյնպէս մահացած է ծնելէն 1 օր վերջ[2]: Չտպագրուած լուսանկար Անդրանիկի ձեռքին մէջ հրացան է:   Օսմանեան Կայսրութեան մէջ Հայերու համար իրավիճակը վատացած է Ապտիւլ Համիտի (Կարմիր Սուլթան) օրով, որ կը ձգտէր միաւորել բոլոր իսլամները իր իշխանութեան տակ[4]: 1882-ին Անդրանիկ կը բանտարկուի հայ բնակչութեան ահաբեկող թուրք ժանտարմը ծեծի ենթարկելուն համար: 1884-ին իր ընկերներուն օգնութեամբ կը փախչի բանտէն, եւ բնակութիւն կը հաստատէ Օսմանեան Կայսրութեան մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսոյ մէջ: Անդրանիկ Պոլսոյ մէջ կը մնայ մինչեւ 1886, ուր կ'աշխատէր որպէս ատաղձագործ[5]: Ան սկսած է իր յեղափոխական գործունէութիւնը 1888 թուականէն Սիւաս գաւառէն[6][7]: 1891 միացած է Հնչակեան կուսակցութեան[8]: 1892-ին ձերբակալուած է Պոլսոյ ոստիկանապետ Եուսուֆ Մեհմետ Պէյի սպանութեան մասնակցելու համար, որ յայտնի էր իր հակահայկականութեամբ[9]: Անդրանիկ անգամ մը եւս փախած է բանտէն[5]:   1892-ին միացած է նորաստեղծ Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան (ՀՅԴ)[6][7], որմէ հեռացած է 1917-ին: Համիտեան ջարդերու ընթացքին, Անդրանիկ այլ ֆետայիներու հետ միասին պաշտպանած է Մուշի եւ Սասունի հայկական գիւղերը թուրք եւ քիւրտ զինուորներու յարձակումներէն[7][10]: 1894 եւ 1896 թուականներուն տեղի ունեցած հայկական ջարդերուն զոհ գացած են համապատասխանաբար 80 000 եւ 300 000 մարդ[11]:   1897-ին Անդրանիկ կը մեկնի Թիֆլիս՝ ուր կը գտնուէր Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան գրասենեակը[7]: Անդրանիկ կը վերադառնայ Արեւմտեան Հայաստան իրեն վստահուած ծաւալուն ուժերով եւ զէնք կը մատակարարէ հայ ֆետայիներուն[10]: Ռուսաստանի հայերէն քանի մը տասնեակ կը միանան Անդրանիկի, որոնց հետ ալ ան կ'երթայ Մուշ եւ Սասուն՝ ուր կը մարտնչէր Սերոբ Աղբիւրը[12]: Սերոբ Աղբիւրը արդէն ձեւաւորուած կիսանկախ Հայաստանէն կ'արտաքսէր Օսմանեան Կայսրութեան ներկայացուցիչները[13]:   Տեղի Մուշեղեան վարժարանը աւարտելէ մէկ տարի ետք, կը բանտարկուի հայ բնակչութիւնը ահաբեկող ժանտարմը ծեծի ենթարկելուն համար: Բանտէն յաջող փախուստ իրականացնելով՝ Անդրանիկ կը տեղափոխուի Կոստանդնուպոլիս, իսկ յետոյ ալ կ'ուղեւորուի Ղրիմ ու Կովկաս՝ հայկական մարտական խումբերուն զէնք հասցնելու համար: 1895-ին Հրայր Դժոխքի խումբով Անդրանիկ առաջին անգամ կ'անցնի Սասուն, բայց 1896-ին կը մեկնի արտասահման: 1897-ին Վազգէն Տէրոյեանի խումբով Անդրանիկ երկրորդ անգամ կը մտնէ Արեւմտեան Հայաստան, ուր կը մնայ մինչեւ 1904: Արեւմտեան Հայաստանի մէջ Անդրանիկ կը մտնէ յայտնի ֆետայի Սերոբ Վարդանեանի (Սերոբ Աղբիւր) պարտիզանական խումբը եւ կը դառնայ թրքական ճարտարարներու ու կանոնաւոր բանակային զօրամասերու դէմ պայքար մղող քանի մը պարտիզանական խումբերու ճանչցուած ղեկավարը: Գլխաւորած է Սերոբը սպաննող Պշարա Խալիլի սպանութիւնը, 1901-ին՝ Առաքելոց վանքի կռիւները: 1902-1904 թուականներուն Անդրանիկի խումբերը թուրքերուեւ քիւրտ իսլամներու դէմ մարտեր կը մղէին Սասունի, Տարօնի եւ Վասպուրականի մէջ: 1905-ին Անդրանիկ կ'անցնի Կովկաս, ուր հայկական ազգային շարժման երեւելի գործիչներու հետ կը քննարկէր օսմանեան լուծին դէմ հետագայ պայքարի հարցերը: Անոնցմէ ետք Անդրանիկ կը մեկնի Ֆրանսա, Շուէտ, Պելճիքա, Անգլիա, Պուլկարիա եւ Իրան՝ հանրութեան տեղեկացնելով Արեւմտահայաստանի հայերու ազգային-ազատագրական պայքարի ու անոր հետ կապուած զէնքի ձեռք բերման անհրաժեշտութեան մասին: Պուլկարիոյ մէջ Անդրանիկ կը գրէ իր «Մարտական հրահանգները»՝ ընդհանրացնելով պարտիզանական պայքարի փորձը: Հետագային այդ փորձը մեծապէս կը ծառայէ պուլկարացիներուն՝ Առաջին Պալքանեան պատերազմի ժամանակ: 1912-ին Անդրանիկ հայ կամաւորներէն կը կազմակերպէ վաշտ մը, որ կը մտնէ պուլկարական բանակի աշխարհազօրի կազմին մէջ: Հայ ռազմիկները հերոսութիւն կը ցուցաբերեն Միսթանլի, Ուզուն, Մերեֆտէ, Շար-Կիօ եւ այլ քաղաքներու համար մղուած մարտերուն մէջ: Անդրանիկ կը մասնակցէր ժեներալ Եաւէր փաշայի թրքական կորպուսի ջախջախման: Պուլկարական հրամանատարութիւնը բարձր կը գնահատէ հայկական վաշտի մասնակցութեան Առաջին Պալքանեան պատերազմին:   Առաջին Աշխարհամարտը սկսելուն պէս Անդրանիկը կը շտապէ Կովկաս: 1914-ին Օգոստոս 12-ին Թիֆլիսի մէջ ան կը հանդիպի Կովկասեան ռազմական շրջանի զօրքերու գերագոյն հրամանատար Միշլաեւսկոյի ու կը յայտնէ Թուրքիոյ դէմ պատերազմին մասնակցելու պատրաստակամութեան մասին: Անդրանիկին կը յանձնարարուի ձեւաւորել եւ գլխաւորել առաջին հայկական կամաւորական գունդը: Այդ գունդին գլուխը կանգնած՝ Անդրանիկը անհաւասար մարտեր կը մղէ թրքական զօրքերու դէմ ու հեղինակութիւն կը նուաճէ ռուսական ռազմական հրամանատարութեան շրջանին մէջ: Ժեներալ-լեյտենանտ Չերնոզուպովը, մասնաւորապէս, կը գրէր. Aquote1.png     Ես միշտ յանձինս Անդրանիկի տեսնում էի ջերմ հայրենասերին, Հայաստանի ազատութեան մարտիկին, որ խորապէս սիրում է իր Հայրենիքը: Ես առանձնակի հաճոյքով էի միշտ կարդում ռուսերէն թարգմանութեամբ քաղուածքները հայկական թերթերի յօդուածներից, որտեղ Անդրանիկին յարգանք էր մատուցուում՝ իբրեւ ազգային հերոսի, որն իր գլուխը միշտ քաջաբար պահեց Հայաստանի դարաւոր թշնամու դէմ պայքարում ազգային իտէալները իրագործելու համար           Aquote2.png   Միւս, ոչ պակաս յայտնի ռուս զօրավար Եուտենիչը Անդրանիկի մասին կ'ըսէ, որ ան «խենթի պէս քաջ է»: Հայկական Ջարդերը Օսմանեան Կայսրութեան մէջ   1915-1916 թուականներուն Կովկասեան ճակատի մարտերուն ցուցաբերած անձնական արիութեան եւ հայկական գունդի յաջողութիւններուն համար Սասունցի Անդրանիկը կը պարգեւատրուի Գէորգիեւեան 4-րդ աստիճանի մետալով, Գէորգիեւեան 4-րդ եւ 3-րդ աստիճանի խաչերով, Սուրբ Ստանիսլաւի 2-րդ աստիճանի սուրի եւ Սուրբի Վլատիմիրի 4-րդ աստիճանի շքանշաններով: Գունդը Անդրանիկին գլխաւորութեամբ քաջաբար մասնակցեցաւ Մուղանջուղի (Դիլման) տակ մղուած մարտին՝ 1915-ին Ապրիլ 15-18-ին, որու ընթացքին Կովկաս կը փրկուի թշնամիին ներխուժումէն:   30 Յունուար,1918-ին, թրքական զօրքերը, Մեհմեթ Վեհիփ փաշայի հրամանատարութեամբ, Էրզրումի, Վանի եւ ծովամերձ ուղղութիւններով անցան մեծամաս շտապ գործողութիւններու.30 Յունուարին անոնք գրաւեցին Երզնկան, 11 Փետրուար-ին՝ Տրապիզոնը, Ապրիլ 14-ին առանց կռիւի մտան Պաթում եւ սկսան շարժիլ դէպի Սուխում: Ապրիլ 25-ին ինկաւ Կարսը, Մայիս 15-ին՝ Ալեքսանդրապոլիսը: Զօրավար Անդրանիկի արձանը Երեւանի մէջ (քանդակագործ՝ Արա Շիրազ):   Անդրանիկի գունդը Էրզրումի ուղղութեամբ ծանր պաշտպանական մարտեր վարելով, կը պահէր 1915 -ին փրկուած հարիւր հազարաւոր հայերու, յոյն ու ասորի գաղթականներու նահանջը, որոնց վրայ ռուսերու նահանջէն ետք դարձեալ սարսափելի վտանգ կախուած էր: Թուրքիոյ կողմէ Կովկասի մեծ մասի գրաւման ու Արեւելեան Հայաստանի մէջ ցեղասպանութեան կրկնութեան վտանգը կը թուէր գրեթէ անխուսափելի:   Սակայն 1918-ին Մայիս 16-18-ին Վորոնցովկա աւանին մօտակայքը ժեներալ-մայորի կոչման արժանացած Անդրանիկի խումբը անպատմելի ջանքերով կը զսպէ օսմանեան զօրքերն ու անոնց արբանեակները: Ու հակառակ թշնամիին, որոշ խումբեր կը յաջողին մինչեւ 20-25 քմ. մօտենալ Թիֆլիսի, անոնց հիմնական զանգուածը կը կանգնեցնէ եւ ետ կը քաշուի: Թշնամիէն նախաձեռնութիւնը վերցնելով՝ զօրավարը մարտեր կը մղէ Ղարաքիլիսայի ուղղութեամբ: 25-28 Մայիս 1918-ին ծաւալած Լոռիի ճակատամարտին, որ մեծապէս ճակատագրական եղաւ ոչ միայն Հայաստանի համար, այլեւ ամբողջ Կովկասի, Անդրանիկ կը վիժեցնէ Դիլիջանի ուղղութեամբ թրքական զօրքերու գլխաւոր յարձակումը, որոնք կը ջանային Դիլիջանէն դուրս գալ դէպի Պաքու: Կրած պարտութեան հետեւանքով թրքական հրամանատարութիւնը կը ստիպուի Լեռնային Լոռիի մարզին մեծ մասը ձգելու հրաման տալ: Անդրանիկի ամուսնութիւնը   1918-ին Յունիսի սկիզբը հայկական զօրաբաժինը կը մտնէ Նոր Պայազետ, այնուհետեւ Սելիմի լեռնանցքէն Դարալագեազ-Շարուրով դէպի Նախիջեւան: Շուտով կը զբաղեցնեն Ջուլֆան եւ Պիթլիսը: 14 Յունիսին Անդրանիկ հրաման կու տայ, որու մէջ կը նշէ, թէ իր զօրքերը կ'ենթարկուին կեդրոնական Ռուսական կառավարութեան, իսկ Նախիջեւանը կը յայտարարուէր Ռուսաստանի անբաժանելի մասը: Զօրավար Անդրանիկ նաեւ հեռագիր կ'ուղարկէ Կովկասի հարցերով արտակարգ քոմիսար եւ Պաքուի Սովնարկոմի նախագահ Շահումեանին, որու մէջ պատրաստակամութիւն կը յայտնէ օգնութիւն ցուցաբերելու Պաքուի վրայ յարձակող թրքական զօրքերէն պաշտպանող Պաքուի կոմունային: 1918-ի ամրան թրքական զօրքերը կը բռնագրաւեն պարսկական տարածքի հիւսիսային մասը՝ դէպի Պաքու յառաջխաղացքը ծաւալելու համար յենադաշտ ստեղծելով: Գրաւելով, մասնաւորապէս, Մակու, Սալմաստ, Թաւրիզ, Սերապ, Արտապիլ եւ Խոյ իրանական քաղաքները, թուրքերը մտադրած էին Ալեքսանդրապոլիս-Ջուլֆա երկաթգիծին միջոցով նոր զօրքեր անցընել Պարսկաստան՝ Պաքուի վրայ յարձակելու համար: Բայց Նախիջեւանի մէջ Անդրանիկի խումբերը կը կտրեն երկաթուղային ճանապարհը, իսկ Ջուլֆայի մէջ՝ կը գրաւեն թրքական կայազօրը: Խոյի շրջանին հայկական կազմաւորումները անսպասելի հարուած կը հասցնեն Հիւսիս-արեւմտեան Իրանի տեղաբաշխուած թրքական բանակին, զոր ստիպեց թուրքերը՝ կանգնեցնել յարձակումը Պաքուի վրայ եւ Անդրանիկի դէմ ուղարկել նշանակալի ուժեր: Խոյի մէջ մարտերը կը տեւեն քանի մը օր: Թուրքերը կը կրեն մեծ կորուստներ, սակայն անընդհատ ժամանող լրացուցիչ ուժերը հայկական զօրաբաժինին համար գրաւման վտանգ առաջ կը բերեն: Այդ պայմաններուն մէջ Անդրանիկ կը ստիպուի ձգել Խոյը, եւ, ճեղքելով շրջափակման օղակը, նահանջել Ջուլֆա-Պաքուի շրջանը: Այնուհետեւ, թիւով գերակշիռ թրքական զօրքերու ճնշմամբ՝ զօրավար Անդրանիկ ստիպուած կ'ըլլայ ձգել Նախիջեւանը ու անցնիլ Լեռնային Զանգեզուր՝ նպատակ ունենալով Լեռնային Ղարաբաղի միջոցով ճեղքել-հասնիլ Պաքու եւ փակել նահանջող թրքական բանակի ճանապարհը:   Անդրանիկ վիթխարի դեր կը խաղայ Զանգեզուրի պաշտպանութեան մէջ: Մարտերու ընթացքին թրքական զօրքերուն մինչեւ 40 տոկոսը կ'ուղղուի Զանգեզուր՝ Անդրանիկի դէմ: Երբ նորակազմ կովկասեան հանրապետութիւններու ղեկավարները, դեռեւս 1918-ին Յունուարին, կը դիմեն թրքական կառավարութեան՝ պատրաստակամութիւն յայտնելով նստիլ բանակցութիւններու սեղանին շուրջ, ի պատասխան կը լսեն, որ Թուրքիոյ իրենց կարծիքը չի հետաքրքրեր, անոր համար միակ լուծումը այն է, թէ այդ առիթով ի՞նչ կը մտածէ զօրավար Անդրանիկը, ինչը ամբողջովին տրամաբանական էր, որովհետեւ երբ Անդրանիկի զօրքերը կը մնային թուրքերուն կողմէ Կովկասի գրաւման հիմնական խոչընդոտը: Փախելով Անտանտի դաշնակիցներու, Հայաստանի հանրապետութեան որոշ ղեկավարներու եւ պոլշեւիկներու դաւաճանութեան, զօրավարը կը ստիպուի հեռանալ արտասահման: Ճանապարհին, երբ ան կ'անցնէր Թիֆլիսէն, կ'ըսէ. Aquote1.png     Ես իմ կեանքում երբեք չեմ ձգտել անձնական երջանկութեան ու բարօրութեան: Ես մշտապէս ձգտել եմ միայն մի բանի եւ պայքարել եմ միայն մի բանի՝ իմ հարազատ ժողովրդի ազատութեան եւ բարեկեցութեան համար: Ես չեմ փնտռում իմ վաստակի գնահատականը եւ ցանկանում եմ միայն այն, որ երջանիկ լինի այն ժողովուրդը, որին ես ծառայում եմ ամբողջ կեանքում:              Aquote2.png   Այդ ծառայութիւնը Անդրանիկ կը շարունակէ նաեւ տարագրութեան մէջ: 1919-ի Դեկտեմբերին «Ուաշինկթըն Փոսթ» ամերիկեան թերթը կը գրէր. «Զօրավար Անդրանիկը կանգնած է հայկական հերոսականութեան գագաթին: Հայերը ամէն տեղ անոր ցնծութեամբ կը դիմաւորեն: Անոնք մեծ ուշադրութեամբ ու հիացմունքով կ՚ունկնդրեն անոր իւրաքանչիւր խօսքը: Իսկ ան՝ այդ զինուորը, որ ցարական Ռուսաստանի կործանումէն ետք անհաւասար մարտեր կը վարէր թրքական բանակին դէմ, ըսելիք ունի: Այժմ անոր խօսքերը նոյնքան յատուկ են, որքան՝ անոր սուրը»:   Անդրանիկ Զօրավարի յուշարձան-կոթողը Եռաբլուրի մէջ   Անդրանիկ կը մահանայ 1927-ի Օգոստոս 30/31-ին, Չիքօ (Սաքրամենթոյի քով) քաղաքի Ռիչըրտսըն Սփրինկս հանքային ջուրերու առողջարանային համալիրին մէջ՝ սիրտի կաթուածէ (ԱՄՆ) եւ Սեպտեմբերին կը թաղուի Ֆրեզնոյի «Արարատ» գերեզմանատան մէջ: Յունուար 1928-ին անոր աճիւնը կը փոխադրուի Փարիզ եւ կը վերաթաղուի Փէր Լաշէզ գերեզմանոցին մէջ, իսկ տարիներ անց (2000-ին) անոր աճիւնները կը տեղափոխուին Հայրենիք՝ Երեւանի Եռաբլուր պանթէոն: Անդրանիկի անունով կը կոչեն հրապարակներ, փողոցներ, դպրոցներ, անոր պատւոյն տեղադրուած են արձաններ եւ յուշատախտակներ տարբեր երկրներու մէջ (Հայաստան, Պուլկարիա, Ֆրանսա, Ռումանիա): Անոր նուիրած են մեծ թիւով ժողովրդական ստեղծագործութիւններ, գիրքեր եւ յօդուածներ՝ տարբեր լեզուներով:

  • Հ. Թումանյանի ստեղծագործությունների դերն ու նշանակությունը տարրական դասարաններում

  • Թվաբանական և երկրաչափական պրոգրեսիաներ

  • Իսրայելի Պետություն

    Դասընթացի նպատակն է ծանոթանալ Հարավարևմտյան Ասիա տարածաշրջանի ամենազարգացած երկրի՝  Իսրայել Պետության տնտեսաաշխարհագրական վերլուծությանը: Դասընթացի շրջանակներում ներկայացվում են երկրի՝բնական պայմաններն ու ռեսուրսներըտնտեսության ընդհանուր բնութագիրըտնտեսական կապերըբնակչությունըազգային առանձնահատկություններն ու սովորույթներըև հետաքրքրաշարժ փաստեր Իսրայելի մասինԴասընթացի շրջանակներում ներկայացված պարտադիր գրականությունից զատ կցված են լրացուցիչ նյութեր ռուսերեն լեզվով

  • Հունական դասական մշակույթ

  • Մետաղներ